යකඩ ඌනතාව කියන්නේ බෝහෝ අයට තියෙන තත්ත්වයක්. නමුත් යකඩ පෙති ගැනීමෙන් මේ තත්ත්වය පහසුවෙන් මඟහරවා ගන්න පුළුවන්. අද කතා කරන්නේ ශරීරයේ යකඩ වැඩි කරන යකඩ පෙත්ත ගැනයි.
ෆෙරස් සල්ෆේට් (යකඩ පෙති) යනු මොනවාද?
ෆෙරස් සල්ෆේට් යනු යකඩ ඌනතාවෙන් පෙළෙන රක්තහීනතාවයට ප්රතිකාර කිරීමට හෝ වැළැක්වීමට භාවිත කරන යකඩ අතිරේකයකි.
ශරීරය පුරා ඔක්සිජන් රැගෙන යන රතු රුධිර සෛලවල කොටසක් වන හිමොග්ලොබින් සෑදීම සඳහා මෙම යකඩ අත්යවශ්ය වේ.
ක්රියාකරන ආකාරය
ශරීරයේ යකඩ අඩංගු ගබඩා පුරවා ගැනීම සහ සාමාන්ය රතු රුධිර සෛල (Red Blood Cells) නිෂ්පාදනය සම්බන්ධයෙන් ක්රියා කරයි. යකඩ පෙත්තක් මුඛයෙන් ලබා ගැනීමෙන් පසු, එය බඩ තුළදී දිය වී Elemental Iron බවට පත් වේ.
එය ප්රධාන වශයෙන් කුඩා අන්ත්රය (Small Intestine) හි Duodenum සහ ප්රොක්සිමල් ජෙජුනම් (Proximal Jejunum) තුළදී අවශෝෂණය වේ. ශරීර අවශ්යතාව අනුව යකඩ අවශෝෂණය පාලනය වේ.
යකඩ මට්ටම අඩු නම් අවශෝෂණය වැඩි වන අතර, ගබඩා ප්රමාණය සම්පූර්ණ නම් අවශෝෂණය අඩු වේ.
අවශෝෂණය වූ යකඩ රුධිර ප්රවාහය තුළ ගෙන යාම සඳහා Transferrin නමැති ප්රවාහක ප්රෝටීනයට සම්බන්ධ වේ. Transferrin හරහා යකඩ Bone Marrow හි රතු රුධිර සෛල නිෂ්පාදනය සඳහා භාවිත වේ.
රතු රුධිර සෛල තුළ අඩංගු Haemoglobin සෛලවලට ඔක්සිජන් ළඟා කරවීමට උපකාරී වේ.
මේ නිසා සියලු මාංශපේශි සහ අවයවවලට ඔක්සිජන් ගෙන යාමට හැකියාව ලැබේ. යකඩ පෙති භාවිතයෙන් haemoglobin මට්ටම සහ රතු රුධිර සෛල ප්රමාණය වැඩිවීමෙන්, ඇෙඟ් දුර්වලතාව, හුස්ම ගැනීමේ අපහසුතාව සහ අවධානය අඩුවීම වැනි ලක්ෂණ ඉවත් කරයි.
අවශෝෂණය වූ අතිරික්ත යකඩ අක්මාව, ප්ලීහාව (Spleen) සහ Bone Marrow තුළ Ferritin සහ Hemosiderin ලෙස ගබඩා වේ. මෙය අඩුවෙන් යකඩ ලබා ගැනීමේදී හෝ ගර්භිණී කාලය, රුධිර අහිමි වීම වැනි වැඩි අවශ්යතා ඇති අවස්ථාවලදී භාවිත කළ හැකි ලෙස ක්රියා කරයි. කාලයක් පුරා යකඩ ප්රතිකාරය පවත්වා ගැනීම haemoglobin මට්ටම සහ යකඩ ගබඩා සම්පූර්ණ කර, යකඩ හිඟ රක්තහීනතාව නැවත ඇති වීම වැළැක්වීමට උපකාරී වේ.
යකඩ පෙති ලබා ගන්නා අවස්ථා
ශරීරයේ යකඩ ගබඩා අඩුවීම, යකඩ අවශ්යතාව වැඩිවීම හෝ නිරන්තර යකඩ අහිමිවීම ඇති අවස්ථාවලදී යකඩ ප්රතිකාර අවශ්ය වේ.
යකඩ අඩුව නිසා ඇති රක්තහීනතාව (Iron Deficiency Anemia)
මෙය යකඩ ප්රතිකාර සඳහා වඩාත්ම සුලබ හේතුවයි. හිමොග්ලොබින් මට්ටම අඩුවීම, සීරම් ෆෙරිටින් අඩුවීම, සීරම් යකඩ අඩුවීම සහ TIBC (Total Iron Binding Capacity) වැඩිවීම මඟින් හඳුනාගත හැකිය. රෝග ලක්ෂණ ලෙස දුර්වලතාව, පැහැය අඩුවීම, හුස්ම ගැනීමේ අපහසුතාව, හිසරදය, හෘද ස්පන්දනය වේගවත් වීම සහ ශාරීරික ක්රියාකාරකම් දරාගැනීම අඩුවීම දැකිය හැකිය. යකඩ ප්රතිකාර මඟින් රක්තහීනතාව සුව කර ශරීරයේ හිස් වූ යකඩ ගබඩා නැවත පුරවයි.
රක්තහීනතාව නොමැති යකඩ අඩුව
හීමොග්ලොබින් සාමාන්ය මට්ටමේ තිබිය හැකි නමුත් සීරම් ෆෙරිටින් අඩුවී ඇති අතර, මෙය යකඩ ගබඩා හිස්වී ඇති බව පෙන්වයි. රෝග ලක්ෂණ ලෙස අවධානය අඩුවීම, හිසකෙස් වැටීම, නියපොතු දිරීම සහ ප්රතිශක්තිය අඩුවීම ඇති විය හැකිය. කලින් යකඩ ප්රතිකාර ලබාදීමෙන් රක්තහීනතාව දක්වා වර්ධනය වීම වැළැක්විය හැකිය.
යකඩ අවශ්යතාව වැඩිවූ අවස්ථා
ශාරීරික අවශ්යතාව වැඩිවූ විට යකඩ අතිරේක ලබාදීම අවශ්ය වේ. ගර්භිණීභාවයේ දී මවගේ රුධිර රතු සෛල ප්රමාණය වැඩිවීම සහ කවල වර්ධනය සඳහාත්, මවු කිරි දෙන කාලයේ දී ප්රසවයේදී අහිමි වූ යකඩ නැවත පිරවීමට සහ මවු සෞඛ්යය රැක ගැනීමටත් යකඩ අවශ්ය වේ. යෞවන කාලයේදි වේගවත් වර්ධනය නිසා යකඩ අවශ්යතාව වැඩිවේ. කාලයට පෙර උපන් සහ අඩු බර සහිත දරුවන්ගේ ද උපතේදී යකඩ ගබඩා අඩු වීම සිදු වේ.
දිගු කාලීන රුධිර අහිමිවීම
නිරන්තර හෝ නැවත නැවත රුධිර අහිමිවීම ඇති අවස්ථාවලදී යකඩ ප්රතිකාර අවශ්ය වේ. එහිදී අධික මාසික ඔසප් වීම (Menorrhagia), ආහාර මාර්ගයේ රුධිරය පිටවීම (පෙප්ටික් වණ- Peptic ulcers, හිමරොයිඩ්ස්- Haemorrhoids) සහ පණු ආසාදන (උදා: හුක්වර්ම්) ප්රධානයි. යකඩ ප්රතිකාර මඟින් මෙම තත්ත්වයන් සුවකර ගත හැකිය.
පෝෂණය සම්බන්ධ යකඩ අඩුව
අඩු පෝෂණය, පහසුවෙන් අවශෝෂණය නොවන ආහාර, හෝ පෝෂණ හිඟය නිසා යකඩ ආහාරයෙන් ප්රමාණවත් ලෙස නොලැබේ. ළමුන්, යෞවනයන්, ගර්භිණී කාන්තාවන් සහ වයස්ගත පුද්ගලයන් අතර මෙය බහුලව දක්නට ලැබේ.
යකඩ අවශෝෂණය අඩුවන අවස්ථා
අන්ත්රවලින් යකඩ අවශෝෂණය බාධා වන විට යකඩ ප්රතිකාර අවශ්ය වේ. සීලියැක් රෝගය, ආන්ත්රික ප්රදහන රෝග (Inflammatory bowel disease), ආමාශයේ කොටසක් ඉවත් කිරීමෙන් පසු හෝ බර අඩු කිරීමේ ශල්යකර්මයෙන් පසු සහ දිගුකාලීන වමනය ප්රධානයි.
මෙවැනි අවස්ථාවලදී රුධිර මාර්ගයෙන් (Intravenous) යකඩ ලබාදීමට සිදු විය හැකිය.
ක්රියාකාරී යකඩ අඩුව ඇති දිගු කාලීන රෝග
දිගුකාලීන වකුගඩු රෝග, හෘද රෝග ප්රධානයි. එහිදී යකඩ ගබඩා සාමාන්ය හෝ වැඩි වුවද, රුධිර රතු කණිකා නිපදවීමට අවශ්ය යකඩ ලබාගත නොහැකි විය හැකියි. මෙවැනි අවස්ථාවලදී (විශේෂයෙන් රුධිර මාර්ගයෙන්) යකඩ ප්රතිකාර මඟින් හිමොග්ලොබින් මට්ටම සහ ජීවන ගුණාත්මකභාවය වැඩි වේ.
ශල්යකර්මයට පෙර සහ පසු
ශල්යකර්මයට පෙර රක්තහීනතාව සුව කර රුධිර සම්ප්රේෂණ අවශ්යතාව අඩු කිරීමටත් ශල්යකර්මයෙන් පසු අහිමි වූ යකඩ නැවත පිරවීමටත් යකඩ අවශ්ය වේ.
එරිත්රොපොයිටින් (Erythropoietin) ප්රතිකාර ලබන රෝගීන්
දිගුකාලීන වකුගඩු රෝග සහ කැන්සර් රෝගීන් අතර බහුලව දක්නට ලැබේ. එරිත්රොපොයිටින් මඟින් වැඩිවන රුධිර රතු කණිකා නිපදවීමට යකඩ අත්යවශ්ය වේ.
යකඩ මාත්රාව
යකඩ මාත්රාව රෝගියාගේ වයස, ශරීර බර, ශාරීරික අවශ්යතා සහ යකඩ අඩුවීම සඳහා ප්රතිකාරයක්ද, නැත්නම් වැළැක්වීමක්ද යන්න මත රඳා පවතී.
වැඩිහිටියන්ට යකඩ අඩුවීම හේතුවෙන් ඇතිවන රක්තහීනතාව සඳහා දිනකට Elemental iron 100–200 mg දක්වා ලබාදෙයි. මෙය සාමාන්යයෙන් Ferrous sulfate 200 mg ටැබ්ලට් ලෙස දිනකට දෙවරක් හෝ තුන්වරක් ලබාදෙයි.
ගර්භිණී කාන්තාවන්ට ශාරීරික අවශ්යතා වැඩි බැවින් යකඩ අවශ්යතාව ඉහළයි.රක්තහීනතාව ඇති ගර්භිණී කාන්තාවන්ට සාමාන්යයෙන් Ferrous sulfate 200 mg දිනකට දෙවරක් ලබාදෙන අතර, රක්තහීනතාව නොමැති ගර්භිණී කාන්තාවන්ට වැළැක්වීම සඳහා දිනකට එක් වරක් ලබාදෙයි.
දරුවන්ට යකඩ මාත්රාව, ශරීර බර අනුව ගණනය කරයි. යකඩ අඩුවීමේ හේතුව සහ එහි තීව්රතාව අනුව යකඩ ප්රතිකාර ලබාදෙන කාලය වෙනස් වේ. සාමාන්යයෙන් යකඩ ප්රතිකාර මාස 3–6ක් පමණ දිගටම ලබාදේ.
යකඩ පෙති ගැනීමට උපදෙස්
හිස් බඩ ගන්න (ආහාර වේලකට පැය 1 කට පෙර හෝ පැය 2කට පසු). ගැස්ට්රයිටිස් ඇති වුවහොත්, ආහාර සමඟ ගන්න, නමුත් තේ, කෝපි හෝ කිරිවලින් වළකින්න. විටමින් C (දොඩම් යුෂ වැනි) සමඟ ගැනීම අවශෝෂණය වැඩි කිරීමට උපකාරී වේ. යකඩ ප්රතිකාර වර්ග කිහිපයකි. යකඩ බිංදු හෝ සිරප් – ළදරුවන්ට සහ කුඩා දරුවන්ට. යකඩ පෙති – පෙති ගිල දැමිය හැකි වැඩිහිටි දරුවන් සඳහා. යකඩ රුධිරගත (Intravenous) කිරීමට – දරුණු රක්තහීනතාව සඳහා කලාතුරකින් භාවිත වේ.
අතුරු ආබාධ
පොදු අතුරු ආබාධ ලෙස ඔක්කාරය, බඩේ කැක්කුම හෝ අපහසුතාව, මලබද්ධය, කළු හෝ අඳුරු මලපහ (සාමාන්ය සහ හානිකර නොවන), ලෝහමය රසය සහ වමනය ප්රධානයි. බරපතළ (දුර්ලභ) අතුරු ආබාධ ලෙස අාසාත්මිකතා ප්රතික්රියා (කැසීම, ඉදිමීම), අධික මාත්රාව — දරුණු විෂ වීමක් ඇති කළ හැකිය. (විශේෂයෙන් ළමුන් තුළ)
යකඩ එන්නත් කිරීම (IV) යනු කුමක්ද?
යකඩ එන්නත් කිරීම (IV) යනු පෙති ගත නොහැකි විට හෝ පෙති ගැනීම ඵලදායී නොවන විට යකඩ ඌනතාවට ප්රතිකාර කිරීම සඳහා නහරයක් හරහා ලබා දෙන ඖෂධයකි. විශේෂයෙන් ගර්භිණී සමයේදී හෝ දරුණු රක්තහීනතාවකදී, ඔබේ ශරීරයේ යකඩ සහ හිමොග්ලොබින් මට්ටම ඉක්මනින් වැඩි කිරීමට එය උපකාරී වේ. මෙය රෝහලක හෝ සායනයක සෙමින් ලබා දෙන අතර සාමාන්යයෙන් මිනිත්තු 15 සිට පැය 1 දක්වා ගත වේ. හිසරදය, ලෝහමය රසය හෝ සුළු කරකැවිල්ල වැනි මෘදු අතුරු ආබාධ ඔබට දැනිය හැකි නමුත් බරපතළ ප්රතික්රියා දුර්ලභ වේ.
TEXT – විදුමිණි දිසාකරුණා
