මනුෂ්ය ජීවිතයේ දියුණුවට මෙන්ම පරිහානියට ද බලපාන ප්රධානතම මානසික සාධකයක් වන්නේ ‘මානය’ හෙවත් අහංකාරයයි. බුදු දහම තුළ විග්රහ වන දස සංයෝජන ධර්මයන් අතර මානය ද එක් කෙලෙස් ධර්මයකි. සමාජය තුළ පුද්ගල සබඳතා පලුදු වීමටත්, අධ්යාත්මික ගුණවගාව අඩාළ වීමටත් මෙම මානය ප්රධාන හේතුවක් වේ. සංයුක්ත නිකායට අයත් මනත්ථද්ධ සූත්රය තුළින් බුදුරජාණන් වහන්සේ අපට කියා දෙන්නේ මෙම අහංකාරය මෙල්ල කරගෙන නිහතමානී පුද්ගලයකු ලෙස ජීවිතය ජය ගන්නා ආකාරයයි.
රජගහ නුවර විසූ මනත්ථද්ධ බ්රාහ්මණයා ඉතා උගත්, ධනවත් පුද්ගලයෙකි. ඔහුට එම නම ලැබුණේම ඔහුගේ දැඩි අහංකාරකම නිසාය. “මනත්ථද්ධ” යන්නෙහි තේරුම ‘මානයෙන් තද වූ’ යන්නයි. ඔහු කිසිදු දිනක තමන්ගේ මවුපියන්, ගුරුවරුන් හෝ වැඩිමල් සහෝදරයා ඉදිරියේ හිස නැමුවේ නැත. ඔහු සිතුවේ තමාට වඩා උසස් අයකු මෙලොව නැති බවයි. බොහෝ දෙනා ඔහු දෙස බැලුවේ පිළිකුලෙනි. මන්ද, සමාජයේ ගුණවත් සාමාජිකයකුට තිබිය යුතු මූලික ලක්ෂණය වන ගරු කිරීම ඔහු තුළ නොතිබූ බැවිනි.
දිනක් බුදුරජාණන් වහන්සේ දහම් දෙසන සභාවකට පැමිණි මනත්ථද්ධ, බුදුන් වහන්සේ තමාට කතා කළහොත් පමණක් පිළිතුරු දීමට සිතා පසෙක සිටියේය. බුදුරජාණන් වහන්සේ ඔහුගේ සිත කියවා, ඔහු තමා වෙත නොපැමිණෙන බව දැනගෙන මෙසේ වදාළ සේක: “බ්රාහ්මණය, මානය යහපත පිණිස නොපවතී. යෙමකුට යම් කරුණක් උදෙසා මෙහි පැමිණීමට අවශ්ය වූයේද, ඒ අරමුණ ඉටු කරගන්න. මානයෙන් වැඩක් නැත.” බුදුන් වහන්සේගේ මෙම කරුණාවන්ත වචන ඇසූ සැණින් මනත්ථද්ධගේ මානය දිය වී ගියේය. ඔහු බුදුන් වහන්සේගේ පාමුල වැටී වැඳ නමස්කාර කළේය.
මානය නිසා ජීවිතය බිඳවැටෙන අයුරු
පුද්ගලයකුගේ දියුණුව බිඳවැටෙන්නේ ඔහු තමා පමණක් නිවැරැදි යැයි සිතන මොහොතේ සිටය. මනත්ථද්ධ සූත්රය පෙන්වා දෙන්නේ මානය නිසා පුද්ගලයා තනි වන බවයි. අහංකාර පුද්ගලයා අලුත් දෙයක් ඉගෙන ගැනීමට කැමැති වන්නේ නැත. ඔහු නිතරම උත්සාහ කරන්නේ තමා සතු අල්ප වූ දැනුම ප්රදර්ශනය කිරීමටය. මෙහි ප්රතිඵලයක් ලෙස ඔහුගේ බුද්ධිමය සහ ආධ්යාත්මික වර්ධනය නතර වේ.
සමාජීය වශයෙන් ගත් කල, මානය නිසා පවුල් සබඳතා පවා පලුදු වේ. තම සහකරුට හෝ බිරිය, දරුවන්ට හෝ මිතුරන්ට ඇහුම්කන් නොදෙන තැනැත්තා ක්රමයෙන් සමාජයෙන් කොන් වේ. යෙමකු තම වැරදි නිවැරැදි කර ගැනීමට අකමැති නම්, ඔහුට කිසිදා සාර්ථකත්වයේ හිණිපෙත්තට යා නොහැකිය.
නිහතමානීත්වය තුළින් පෞරුෂය ගොඩනඟා ගැනීම
සැබෑ පෞරුෂයක් ගොඩනඟා ගැනීමට නම් නිහතමානී බව අත්යවශ්ය වේ. බුදුරජාණන් වහන්සේ මනත්ථද්ධට දේශනා කළ පරිදි, ගරු කළ යුතු පුද්ගලයන් සතර දෙනෙකු කෙරෙහි මානය නොදැක්විය යුතුය:
මව (මවුපියන්)
පියා
ගුරුවරයා
වැඩිමල් සහෝදරයා
හෝ වැඩිහිටියන්
මෙම හතර දෙනා කෙරෙහි ගෞරවයෙන් කටයුතු කරන පුද්ගලයාට ලෝකයම ගරු කරයි. නිහතමානී පුද්ගලයා අන් අයගේ අදහස්වලට ගරු කරන අතර, ඕනෑම අයකුගෙන් යහපත් දෙයක් ඉගෙන ගැනීමට පෙලඹෙන්නේ ඔහු තුළ ඇති නිහතමානී බව නිසාය. මෙය ඔහුගේ වෘත්තීය ජීවිතයට මෙන්ම පෞද්ගලික ජීවිතයට ද මහත් ආශීර්වාදයකි.
වර්තමාන සමාජයට මෙහි ඇති වැදගත්කම
අද පවතින තරගකාරී සමාජය තුළ බොහෝ දෙනා උත්සාහ කරන්නේ අන් අයව පරදවා ඉදිරියට යාමටයි. එහිදී ආත්ම අභිමානය සහ මානය පටලවා ගන්නා පිරිස බොහෝය. ආත්ම අභිමානය යනු තමාගේ වටිනාකම හඳුනා ගැනීම වුවත්, මානය යනු අන් අය තමාට වඩා පහත් යැයි සිතීමයි.
මනත්ථද්ධ සූත්රය අපට උගන්වන්නේ බලය හෝ ධනය නොව, ගුණධර්ම වැදගත් බවයි. උගතුන් වුවද නිවැරැදි දැක්මක් නැතිනම් ඔවුන්ගෙන් සමාජයට වැඩක් නැත. සැබෑ උගතා යනු දැනුමෙන් මෙන්ම නිහතමානීත්වයෙන් ද පිරිපුන් අයෙකි. තාවකාලික ලාභ ප්රයෝජන සඳහා මානයෙන් කටයුතු කළ ද, අවසානයේ සැනසීමක් ලැබෙන්නේ නිහතමානී පුද්ගලයාටම පමණි.
මනත්ථද්ධ බ්රාහ්මණයා අවසානයේ බුදුන් සරණ ගොස් නිහතමානී උපාසකයකු බවට පත් විය. එය ඔහුගේ ජීවිතයේ ලද විශාලතම ජයග්රහණයයි. අප ද අපගේ දෛනික ජීවිතයේදී අනවශ්ය අභිමානය පසෙක තබා, අන් අයට ගරු කිරීමට පුරුදු විය යුතුය. එවිට අපගේ ගමන සාර්ථක වනවා සේම, සමාජයේ සෑම දෙනාගේම ආදරය දිනා ගැනීමට ද හැකි වනු ඇත. මානය දුරු කිරීම යනු තමා පරාජය වීම නොව, තමා තුළ සිටින උතුම් මිනිසා අවදි කර ගැනීමයි.
TEXT – මධුර ප්රභාත් ගමගේ
